Chodziło o spółkę prowadzącą działalność w zakresie budowy domów. Nabyła ona – w formie aktu notarialnego – kilka działek. Nieruchomości zostały objęte miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego przewidującym zabudowę jednorodzinną. Sprzedawcy wcześniej już podzielili grunt, uzbroili działki i wyodrębnili drogi dojazdowe.

Sprzedawcy nie wystawili faktury VAT. Co z odliczeniem?

W akcie notarialnym strony wskazały cenę netto oraz kwotę VAT. Złożyły również oświadczenie o wyborze opodatkowania transakcji (na podstawie art. 43 ust. 10 ustawy o VAT). Jednak po zawarciu umowy sprzedawcy (osoby fizyczne) odmówili wystawienia faktury, twierdząc, że nie są podatnikami VAT. Spółka spytała więc we wniosku o interpretację indywidualną, czy w takiej sytuacji przysługuje jej prawo do odliczenia podatku naliczonego.

Fiskus: nie ma odliczenia VAT

Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej stwierdził, że akt notarialny – nawet jeśli zawiera kwotę podatku – nie jest dokumentem dającym prawo do odliczenia. W świetle art. 86 ust. 2 pkt 1 ustawy o VAT podatek naliczony wynika z faktury dokumentującej nabycie. Co więcej, prawo do odliczenia przysługuje dopiero w rozliczeniu za okres, w którym podatnik posiada fakturę dokumentującą nabycie, zgodnie z art. 86 ust. 10b pkt 1 ustawy o VAT – wskazał dyrektor KIS.

Akt notarialny może zastąpić fakturę

Spółka wygrała w sądach obu instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy (sygn. akt I SA/Bd 592/22) przypomniał, że prawo do odliczenia podatku naliczonego wynika z zasady neutralności VAT i pierwszeństwo mają przesłanki materialne prawa do odliczenia, a nie wymogi formalne. Orzekł więc, że jeżeli organy podatkowe dysponują informacjami pozwalającymi ustalić, że doszło do rzeczywistej dostawy towaru, nabywca jest podatnikiem VAT, a towar służy czynnościom opodatkowanym, to nie można odmówić prawa do odliczenia wyłącznie z powodu braku faktury. Tym bardziej w sytuacji, gdy istnieje dokument (w tym przypadku akt notarialny), który zawiera wszystkie dane niezbędne do weryfikacji transakcji – zauważył WSA.

Brak faktury nie zawsze przeszkodą do odliczenia VAT

Naczelny Sąd Administracyjny również stanął po stronie spółki. Orzekł, że inny dokument niż faktura może pełnić jej funkcję, jeżeli zawiera wszystkie informacje niezbędne do ustalenia, że podatnikowi przysługuje prawo do odliczenia. Wyjaśnił, że prawo do odliczenia może zostać ograniczone w sytuacji, gdy naruszenie wymogów formalnych uniemożliwia udowodnienie, że spełnione zostały materialne przesłanki prawa do odliczenia. Nie można go jednak odmawiać, gdy fiskus nie neguje wystąpienia transakcji ani nie stawia podatnikowi zarzutu oszustwa czy nadużycia prawa.

W tej sprawie – jak podkreśliła sędzia Danuta Oleś – organ podatkowy nie kwestionował tego, że do transakcji rzeczywiście doszło. – Wszystkie materialne wymogi konieczne do odliczenia zostały spełnione. Sam brak wystawienia faktury nie stoi na przeszkodzie skorzystaniu przez spółkę z prawa do odliczenia podatku naliczonego – uzasadniła sędzia.

Wyrok NSA z 13 lutego 2026 r., sygn. akt I FSK 949/23

Pierwszeństwo mają przesłanki materialne

Weronika Nazarkiewicz, adwokat, doradca podatkowy w Kancelarii Rödl

Wyrok NSA zasługuje na pełną aprobatę. Musimy pamiętać, że prawo do odliczenia stanowi element konstrukcyjny podatku VAT wynikający z zasady neutralności, a nie uprawnienie uzależnione od uznaniowości.

Trybunał Sprawiedliwości UE od lat podkreśla, że spełnienie przesłanek materialnych jest ważniejsze niż wymogi formalne, jeżeli organ ma wszystkie dane do weryfikacji transakcji. W wyroku z 22 września 2022 r. w sprawie C‑235/21 (Raiffeisen Leasing) unijny trybunał stwierdził, że pisemna umowa może być uznana za fakturę wyjątkowo, jeżeli zawiera kwotę VAT i dane „umieszczane na fakturach” w rozumieniu dyrektywy VAT – tak, by organ mógł ocenić spełnienie materialnych przesłanek odliczenia.

Odliczenie VAT bez faktury jest możliwe, ale to wyjątek, nie reguła. Podatnik musi w takiej sytuacji wykazać:

  • status podatników po obu stronach transakcji,
  • rzeczywiste wykonanie dostawy,
  • jej związek z działalnością opodatkowaną,
  • kwotę podatku VAT/stawkę i wszystkie dane z art. 106e ustawy o VAT w dokumencie zastępczym (np. w akcie notarialnym).

W praktyce kluczowe jest w pierwszej kolejności dążenie do uzyskania faktury. Rozwiązania oparte na umowie lub akcie należy traktować jako środek subsydiarny, stosowany wyłącznie po wyczerpaniu standardowych procedur.