Dziś przedawnienie karalności to skuteczny sposób obrony przed skazaniem za przestępstwo skarbowe. Sąd nie ma wyjścia: musi umorzyć postępowanie karne, jeżeli nie może skazać sprawcy ze względu na to, że przedawniła się karalność przestępstwa. A ta ustaje wraz z przedawnieniem samego podatku (ten co do zasady przedawnia się po pięciu latach).

To ma się zmienić. Czy w takim razie odpowiedzialność za przestępstwo będzie wieczna? – Nie – zapewnił wiceminister finansów Jarosław Neneman na jednym z portali społecznościowych. Nie ulega jednak wątpliwości, że przyjęte 3 lutego 2026 r. przez rząd zmiany zmierzają do tego, by państwo mogło dłużej egzekwować nieuregulowaną należność.

Podatek przedawni się szybciej …

Jednocześnie uchylony zostanie przepis, który skarbówka wykorzystywała do tej pory, by nie dopuścić do przedawnienia samego podatku (art. 70 par. 6 pkt 1 ordynacji podatkowej). Marna to jednak pociecha w sytuacji, gdy plan rządu jest taki: podatek może się przedawnić, ale państwo i tak będzie ściągać za jego niezapłacenie. Czy rzeczywiście tak się stanie? To zależy od Sejmu (czy przyjmie projekt) i prezydenta (czy podpisze nowelizację).

Nowelizacja ma wejść w życie zasadniczo już 1 października 2026 r., z tym że od tej zasady przewidziano wyjątki (patrz ramka).

… ale nie kara

W projekcie, który przyjął 3 lutego br. rząd, nie planuje się zmiany art. 44 par. 1 kodeksu karnego skarbowego. To oznacza, że nadal karalność przestępstwa skarbowego będzie ustawać, jeżeli od czasu jego popełnienia upłynęło:

  • 5 lat – gdy czyn stanowi przestępstwo skarbowe zagrożone karą grzywny, karą ograniczenia wolności lub karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 3 lat;
  • 10 lat – gdy czyn stanowi przestępstwo skarbowe zagrożone karą pozbawienia wolności przekraczającą 3 lata.

Nadal, jeżeli w tym pięcio- lub 10-letnim okresie zostanie wszczęte postępowanie przeciwko sprawcy, to będzie on dwukrotnie dłużej odpowiadał za popełnione przestępstwo skarbowe. Karalność ustanie więc odpowiednio po 10 latach lub 20 latach.

Karalność nawet się wydłuży. To oznacza decyzja rządu

Kluczowa zmiana ma polegać na uchyleniu par. 2 w art. 44 k.k.s. Przepis ten brzmi dziś: „Karalność przestępstwa skarbowego polegającego na uszczupleniu lub narażeniu na uszczuplenie należności publicznoprawnej ustaje także wówczas, gdy nastąpiło przedawnienie tej należności.”

Co do zasady podatek (należność publicznoprawna) przedawnia się po pięciu latach, zgodnie z art. 70 par. 1 ordynacji podatkowej. Uchylenie par. 2 w art. 44 k.k.s. będzie oznaczać, że nawet jeżeli fiskus nie ściągnie już podatku ze względu na przedawnienie, to sąd i tak będzie mógł ukarać podatnika za przestępstwo skarbowe. W takiej sytuacji sprawca nie zapłaci samego podatku (bo ten się przedawni), ale jego równowartość (nowy art. 53 par. 27a k.k.s.). Wyjdzie na to samo.

Przykład 1

Podatnik nie zapłacił podatku. W podstawowym okresie przedawnienia karalności za to przestępstwo (10 lat) zostało wszczęte postępowanie karnoskarbowe przeciwko podatnikowi. Wskutek tego okres przedawnienia karalności wydłużył się do 20 lat.

Sam podatek (zobowiązanie podatkowe) przedawnił się już po 8 latach. W takiej sytuacji sąd nie może dziś skazać sprawcy tego przestępstwa później niż po 8 latach. Musi umorzyć postępowanie karne ze względu na przedawnienie karalności.

Po uchyleniu par. 2 w art. 44 k.k.s. sąd nadal będzie mógł skazać podatnika (sprawcę przestępstwa), mimo że sam podatek już się przedawnił. W rezultacie podatnik będzie musiał uiścić równowartość tego, czego wcześniej nie zapłacił.

Najlepiej dzisiejszą sytuację obrazują wyroki sądów.

Przykład 2

W kwietniu 2025 r. (sygn. akt III Ka 136/25) Sąd Okręgowy w Rzeszowie uchylił wyrok sądu I instancji i umorzył postępowanie karne, ponieważ bieg przedawnienia karalności przestępstwa rozpoczął się z końcem 2014 r., a upłynął 16 lutego 2025 r.

Chodziło o podatnika, który nie zapłacił PIT za 2013 r. Powinien był go wykazać w zeznaniu rocznym składanym do końca kwietnia 2014 r., więc pięcioletni okres przedawnienia podatkowego zaczął biec od końca 2014 r.

Niezapłacenie podatku to czyn, o którym mowa w art. 56 k.k.s. Gdyby nie wszczęte wobec podatnika postępowanie karnoskarbowe, to karalność za to przestępstwo przedawniłaby się już po pięciu latach, czyli z końcem 2019 r. Ponieważ jednak w tym czasie wszczęto przeciwko podatnikowi postępowanie karnoskarbowe, to karalność wydłużyła się o kolejne pięć lat (zgodnie z art. 44 par. 1 pkt 5 k.k.s.).

W tym czasie (2020 r.) trwała pandemia COVID-19 i Sejm uchwalił ustawę, która od 31 marca 2020 r. do 16 maja 2020 r. wstrzymywała bieg terminu przedawnienia karalności za przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe. Tym samym termin przedawnienia karalności przestępstwa zarzuconego podatnikowi wydłużył się o okres od 31 marca 2020 r. do 16 maja 2020 r. W rezultacie karalność za popełnione przez niego przestępstwo (brak zapłaty PIT za 2013 r.) ustała 16 lutego 2025 r.

Sąd Rejonowy wydał wyrok skazujący 20 sierpnia 2024 r., a więc jeszcze przed przedawnieniem karalności. Problem polegał na tym, że orzeczenie to nie zdążyło się uprawomocnić, bo oskarżony i jego obrońca wnieśli apelację. W tym czasie upłynął wydłużony okres przedawnienia karalności.

Z tego powodu Sąd Okręgowy w Rzeszowie uchylił zaskarżony wyrok sądu I instancji i umorzył postępowanie karne. Skutek? Mimo wyroku skazującego (I instancji) oskarżony nie poniósł kary za popełnione przestępstwo skarbowe.

Co z dochodzeniem?

Nie zmieni się zasada, że nie wszczyna się postępowania w sprawie o przestępstwo skarbowe (a wszczęte umarza), gdy przedawniła się karalność za nie. Tak wynikało i nadal będzie wynikać z art. 113 par. 1 k.k.s. w zw. z art. 17 par. 1 pkt 6 kodeksu postępowania karnego. Jednak przepis ten straci na znaczeniu w sytuacji, gdy rząd planuje wydłużenie okresu przedawnienia karalności – właśnie poprzez uchylenie par. 2 w art. 44 k.k.s.

Etap legislacyjny:

Projekt nowelizacji ordynacji podatkowej oraz niektórych innych ustaw (druk nr UD196) – przyjęty przez rząd i skierowany do Sejmu

RAMKA

Inne planowane zmiany

  1. Uchylony zostanie przepis, który dotychczas pozwalał skarbówce wstrzymywać przedawnienie podatku poprzez wszczęcie postępowania w sprawie o przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe (art. 70 par. 6 pkt 1 ordynacji). Do zobowiązań podatkowych powstałych przed 1 października 2026 r. (planowany dzień wejścia w życie nowelizacji) mają być stosowane przepisy w dotychczasowym brzmieniu.
  2. Zasada, że nie przedawnia się podatek zabezpieczony hipoteką lub zastawem skarbowym, zostanie zastąpiona przepisem o zawieszeniu biegu przedawnienia na czas wpisu hipoteki, maksymalnie do 5 lat. Nowy przepis ma wejść w życie już z dniem ogłoszenia nowelizacji w Dzienniku Ustaw.
  3. Zlikwidowany zostanie obowiązek raportowania krajowych schematów podatkowych (ang. mandatory disclosure ruling – MDR). Nadal trzeba będzie jednak raportować szefowi Krajowej Administracji Skarbowej transgraniczne MDR, tak jak nakazuje unijna dyrektywa 2018/822 (dyrektywa DAC6). Przepisy zostaną uporządkowane i dostosowane do tej dyrektywy, a liczba i częstotliwość składanych formularzy MDR zostanie ograniczona.
  4. Zniesiony ma zostać wymóg składania wniosku o stwierdzenie nadpłaty, gdy nadpłata wynika ze skorygowanej deklaracji. W większości przypadków wystarczy więc sama deklaracja korygująca.
  5. Podwyższona ma zostać – z 1000 zł do 5000 zł – kwota podatku, którą może zapłacić za podatnika inny podmiot niż podatnik.
  6. Urząd skarbowy będzie mógł umorzyć podatek przed terminem jego płatności. Dziś może umorzyć tylko zaległość podatkową. Najpierw więc podatek musi się przekształcić w zaległość, by dopiero wtedy urząd mógł ją umorzyć. Oczywiście nadal urząd zrobi to tylko na wniosek podatnika i tylko „w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem podatnika lub interesem publicznym”. Niezależnie od tego urząd będzie mógł – tak jak dotychczas – odroczyć termin płatności podatku lub rozłożyć zapłatę podatku na raty.
  7. Samorządowe organy podatkowe będą mogły wydawać decyzje ustalające zobowiązanie w podatku od nieruchomości, w podatku rolnym i w podatku leśnym od osób fizycznych na podstawie danych znanych urzędowi, bez uprzedniego wysyłania postanowienia o wszczęciu postępowania.