Po zablokowaniu rachunku bankowego skarbówka nie może automatycznie usunąć firmy z rejestru czynnych podatników VAT. Musi być spełniony inny warunek – orzekł Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu.

Wyrok zapadł 23 stycznia 2024 r. (sygn. akt I SA/Po 381/23) i jest nieprawomocny, ale dodatkowym argumentem dla sądu stała się uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 października 2023 r. (I FPS 3/23). NSA stwierdził w niej, że wykreślenie z rejestru czynnych podatników VAT jest czynnością materialno-techniczną. To oznacza, że:

  • fiskus może działać szybciej, nie musi wszczynać postępowania podatkowego i wydawać decyzji ani doręczać jej podatnikowi we właściwym trybie, co więcej, nie musi nawet zawiadamiać o usunięciu z rejestru,
  • wykreślony podatnik nie może się odwołać, może tylko się domagać przywrócenia do rejestru, ale to z kolei wymaga udowodnienia przez niego, że wcześniej nie zaszły przesłanki do wykreślenia.

– Ten uproszczony tryb może prowadzić do nadużyć w stosowaniu przepisów o blokadzie rachunków bankowych w zestawieniu z przepisami o wykreśleniu oraz przywróceniu podatnika do rejestru VAT. Jasno wynika to z wyroku WSA w Poznaniu – komentuje doradca podatkowy Marek Kwietko-Bębnowski (patrz: opinia w ramce).

Różne przyczyny…

W sprawie rozpatrzonej przez poznański sąd skarbówka uważała, że skoro zablokowano podatnikowi rachunek bankowy na podstawie art. 119zv par. 1 ordynacji podatkowej, to usunięcie z rejestru czynnych podatników VAT było już tylko prostą tego konsekwencją. Jest ono oparte na tych samych przesłankach, co blokada rachunku bankowego – stwierdził dyrektor izby administracji skarbowej.

Nie zgodził się z tym Wojewódzki Sąd Administracyjny. Zwrócił uwagę na istotne różnice w brzmieniu przepisów.

Zgodnie z art. 119zv par. 1 o.p. szef Krajowej Administracji Skarbowej może zażądać blokady rachunku podmiotu kwalifikowanego (na nie dłużej niż 72 godziny), jeżeli posiadane informacje, w szczególności wyniki analizy ryzyka wskazują, że dany podmiot „może wykorzystywać działalność banków lub spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych do celów mających związek z wyłudzeniami skarbowymi lub do czynności zmierzających do wyłudzenia skarbowego, a blokada rachunku podmiotu kwalifikowanego jest konieczna, aby temu przeciwdziałać”.

Blokada może zostać przedłużona do trzech miesięcy (art. 119zw par. 1 o.p.).

Natomiast przyczyny wykreślenia z rejestru czynnych podatników VAT są wskazane w art. 96 ust. 9 i 9a ustawy o VAT. Jedna z nich, wymieniona w art. 96 ust. 9 pkt 5, została sformułowana następująco: „posiadane informacje wskazują na prowadzenie przez podatnika działań z zamiarem wykorzystania działalności banków w rozumieniu art. 119zg pkt 1 o.p. lub skok do celów mających związek z wyłudzeniami skarbowymi w rozumieniu art. 119zg pkt 9 o.p.”.

…różne skutki

To oznacza – jak podkreślił WSA w Poznaniu – że:

  • dla zastosowania blokady wystarczy „posiadanie informacji wskazujących na możliwość” wykorzystywania działalności banków lub skok do celów mających związek z wyłudzeniami skarbowymi;
  • dla usunięcia z rejestru VAT wymagane jest „posiadanie informacji wskazujących na prowadzenie przez podatnika działań z zamiarem” wykorzystywania działalności banków lub skok do celów mających związek z wyłudzeniami skarbowymi.

To nie to samo – podkreślił WSA. Wyjaśnił, że w prawie karnym „zamiar” jest synonimem winy umyślnej. Nie ma zatem automatyzmu pomiędzy wydaniem postanowienia o blokadzie rachunków a wykreśleniem z rejestru podatników na podstawie art. 96 ust. 9 pkt 5 ustawy o VAT – orzekł.

Kiedy wystarczy podejrzenie

W wyroku z 13 lipca 2022 r. (I FSK 508/22) NSA orzekł, że w postępowaniu dotyczącym blokady rachunku bankowego nie jest konieczne udowodnienie, że spółka uczestniczyła w oszustwie podatkowym, wystarczy podejrzenie. Podobnie w postępowaniu w sprawie przedłużenia blokady nie jest konieczne udowodnienie, że podmiot nie wykona ciążących na nim zobowiązań, wystarczy uzasadniona obawa.

Natomiast weryfikowaniem transakcji między spółką a jej kontrahentami fiskus zajmie się już w trakcie kontroli, a następnie ewentualnego postępowania podatkowego – wyjaśnił sąd kasacyjny.

OPINIA

Tu nie ma miejsca na automatyzm

Marek Kwietko-Bębnowski doradca podatkowy / Materiały prasowe

Wyrok WSA jest ze wszech miar godny uwagi i upowszechnienia. Sąd przekonująco i prawidłowo wykazuje, że automatyzm stosowania art. 119zv par. 1 o.p. oraz art. 96 ust. 9 pkt 5 ustawy o VAT jest oparty na błędnej wykładni tych przepisów zakładającej tożsamość przesłanek do dokonania blokady rachunku bankowego oraz do wykreślenia z rejestru czynnych podatników VAT. A przecież czym innym jest podejrzenie podatnika o możliwość wykorzystywania banków do celów mających związek z wyłudzeniami skarbowymi, a czym innym wykazanie faktycznego prowadzenia przez niego takich działań. Wykreślając podatnika z rejestru na podstawie art. 96 ust. 9 pkt 5 ustawy o VAT, organy podatkowe mają obowiązek wykazać, że podatnik faktycznie prowadził określone działania z zamiarem wykorzystania działalności banków do celów mających związek z wyłudzeniami skarbowymi. Sama blokada rachunku bankowego, dokonana na podstawie art. 119zv par. 1 o.p., nie przesądza o istnieniu podstaw do automatycznego wykreślenia podatnika z rejestru VAT.

Równie wadliwy jest automatyzm w zakresie rozpatrzenia wniosku wykreślonego podatnika o przywrócenie do rejestru VAT na podstawie art. 96 ust. 9j ustawy o VAT. Fiskus wymaga od podatnika udowodnienia, że prowadzone przez niego działania nie są realizowane z zamiarem dokonania wyłudzeń skarbowych. Sąd trafnie podkreślił, że trudno jest wymagać od podatnika udowodnienia, że jego działania nie były realizowane umyślnie, skoro organ podatkowy nie ma obowiązku precyzyjnie wskazać okoliczności świadczących o tejże umyślności. Dopiero wykazanie, że podatnik prowadził konkretne działania z zamiarem wykorzystania działalności banków do celów mających związek z wyłudzeniami skarbowymi umożliwi podatnikowi podjęcie próby zakwestionowania tego.

Kiedy potrzebne fakty

W sprawie rozstrzygniętej przez poznański WSA skarbówka miała wiele powodów do przypuszczeń, że podatnik jest tylko buforem w łańcuchu fikcyjnych transakcji mających na celu wyłudzenia VAT. Dlatego doszło do zablokowania rachunku bankowego. Następnie naczelnik urzędu skarbowego wykreślił podatnika z rejestru VAT.

Podatnik domagał się przywrócenia do rejestru. Wygrał w sądzie, bo WSA uznał, że organy nie udowodniły, jakoby podatnik rzeczywiście prowadził działania z zamiarem wykorzystania działalności sektora bankowego do celów mających związek z wyłudzeniami skarbowymi. Domagały się za to wykazania, że takich działań nie realizował.

Trudno wymagać od podatnika udowodnienia, że jego działania nie były realizowane umyślnie, w sytuacji gdy organ nie ma obowiązku precyzyjnego wskazania okoliczności świadczących o umyślności – zwrócił uwagę WSA.

Podkreślił, że kolejność powinna być odwrotna: najpierw fiskus musi wskazać okoliczności przemawiające za zastosowaniem art. 96 ust. 9 pkt 5 ustawy o VAT, a dopiero wtedy podatnik może podjąć próbę kwestionowania tego.©℗

Wyroki NSA dotyczące blokady rachunku bankowego

z 13 lipca 2022 r. (I FSK 508/22): W postępowaniu dotyczącym blokady rachunku bankowego nie jest konieczne udowodnienie, że spółka uczestniczyła w oszustwie podatkowym, wystarczy podejrzenie. A w postępowaniu w sprawie przedłużenia blokady rachunku podmiotu kwalifikowanego nie jest konieczne udowodnienie, że podmiot nie wykona ciążących na nim zobowiązań, wystarczy uzasadniona obawa.

z 5 kwietnia 2022 r. (I FSK 2597/21): Blokada rachunku bankowego nie musi być poprzedzona zabezpieczeniem zobowiązania podatkowego na podstawie art. 33 o.p. Żadne inne zabezpieczenie – oprócz blokady rachunku bankowego – nie będzie wystarczające, aby zapobiec wykorzystywaniu rachunku do oszustw skarbowych. Blokada ma bezdyskusyjną przewagę nad wszystkimi innymi środkami prawnymi, jakimi dysponują organy podatkowe, nie tylko dla przeciwdziałania wykorzystaniu sektora bankowego do wyłudzeń skarbowych, lecz także dla zabezpieczenia wykonania zobowiązań podatkowych – z racji działania przez zaskoczenie (na co w takim stopniu nie pozwala art. 33 o.p.).

z 26 stycznia 2022 r. (I FSK 2393/21): Szef KAS może zablokować rachunek bankowy, jeżeli na podstawie przeprowadzonej analizy ryzyka oraz całokształtu ustalonych okoliczności zachodzi uzasadniona obawa, że spółka może wykorzystywać działalność banków do celów mających związek z wyłudzeniami skarbowymi, a blokada rachunku jest konieczna, aby temu przeciwdziałać.

z 26 listopada 2021 r. (I FSK 2009/21): Blokada rachunku może okazać się konieczna, aby przeciwdziałać wyłudzeniom skarbowym u innych podmiotów niż podmiot kwalifikowany. Oszustwo podatkowe może wystąpić u innych podmiotów niż podmiot kwalifikowany, ale podmiot kwalifikowany może wykorzystywać działalność banków do celów związanych z tym oszustwem, będąc jego świadomym uczestnikiem lub chociażby będąc w to nieświadomie uwikłanym.

z 19 marca 2021 r. (I FSK 1224/20): Wyłudzeniem skarbowym w rozumieniu przepisów o blokadzie jest też: uchylanie się od opodatkowania, nieujawnianie właściwemu organowi przedmiotu lub podstawy opodatkowania, nieskładanie deklaracji podatkowej, posługiwanie się nierzetelną fakturą, przestępstwo przeciwko dokumentom (treści faktury) – ma bowiem wówczas miejsce nieujawnienie organowi podatkowemu prawidłowej podstawy opodatkowania i uchylenie się od opodatkowania.

z 18 września 2020 r. (I FSK 30/20): Zgodnie z art. 119zl par. 1 o.p. do biegu terminów, o których mowa w niniejszym dziale (czyli Dziale IIIB o.p. – Przeciwdziałanie wykorzystywaniu sektora finansowego do wyłudzeń skarbowych), z wyjątkiem art. 119zw par. 1 i art. 119zzb par. 1, nie wlicza się sobót ani dni ustawowo wolnych od pracy.

z 27 kwietnia 2020 r. (I FSK 491/20): Przesłanki tzw. krótkiej blokady rachunku podlegają kontroli sądowo-administracyjnej w przypadku zaskarżenia postanowienia szefa KAS w przedmiocie przedłużenia tejże blokady na czas oznaczony.

z 27 kwietnia 2020 r. (I FSK 335/20): Przesłanka tzw. długiej blokady rachunku bankowego, tj. „uzasadniona obawa, że podmiot kwalifikowany nie wykona istniejącego lub mającego powstać zobowiązania podatkowego”, o której mowa w art. 119zw par. 1 o.p., powinna być analizowana przez organ podatkowy na gruncie konkretnych okoliczności faktycznych, nie tylko pod kątem zasad praworządności i powszechności opodatkowania (art. 83–84 Konstytucji RP), ale również z uwzględnieniem zasady zaufania (art. 2 Konstytucji RP, art. 121 par. 1 o.p.), która w demokratycznym państwie prawnym oznacza m.in., że postępowanie powinno być prowadzone w zaufaniu do podatnika.

z 3 marca 2020 r. (I FSK 1888/19): Z uwagi na swoją specyfikę – uzasadnioną celem zakładającym ograniczenie luki w podatku VAT spowodowanej wyłudzeniami oraz eliminowanie z obrotu gospodarczego firm oszukujących uczciwych przedsiębiorców – postępowanie w przedmiocie blokady rachunku bankowego jest ograniczone do bardzo krótkiego czasu, co w istocie musi się przekładać na realizację zasad postępowania. Jest to więc przypadek, gdy regulacje zawarte w Dziale IV o.p. nie znajdą tak pełnego zastosowania, jak oczekuje tego strona skarżąca.