ROZMOWA
■ Na początku września Trybunał Konstytucyjny zajął się sprawą podwójnej kary za niedopełnienie obowiązków w VAT przez osobę fizyczną. Trybunał wypowiadał się już na ten temat. Czy zatem kolejny wyrok TK w tej sytuacji był potrzebny?
- Myślę, że tak. Trzeba zwrócić uwagę, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają charakter uniwersalny. W praktyce oznacza to, że wyroki TK mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Wyrok TK usuwa z porządku prawnego przepis niezgodny z konstytucją. Wyroki innych sądów nie mają tej mocy. W orzeczeniu z 4 września 2007 r. Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok będący odpowiedzią na pytanie prawne zadane przez WSA w Poznaniu. Sąd administracyjny miał wątpliwość, czy art. 109 ust. 5 i 6 nowej ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług w zakresie, w jakim dopuszcza stosowanie wobec tej samej osoby, za ten sam czyn, sankcji administracyjnej określonej jako „dodatkowe zabezpieczenie podatkowe i odpowiedzialności za wykroczenia skarbowe albo przestępstwo skarbowe, jest zgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”.
■ Orzeczenie Trybunału okazało się korzystne dla podatników.
- Trudno się dziwić. Sprawą podwójnej sankcji TK już się zajmował w 1998 roku. Wówczas orzeczenie, które zapadło na tle ówczesnego stanu prawnego, było również korzystne dla podatników. Trybunał uznał wówczas, że nie można karać podatnika dwa razy za ten sam czy raz sankcją administracyjną w postaci dodatkowego, zobowiązania i jednocześnie wymierzyć kary za wykroczenie skarbowe. Muszę jednak w tym miejscu zwrócić uwagę na jedną kwestię. W 1998 roku TK wypowiedział się o zakazie podwójnej kary tylko w odniesieniu do wykroczenia skarbowego. Wynikało to przede wszystkim z zakresu wniosku, jaki złożył rzecznik praw obywatelskich. Jednak w praktyce pojawił się problem, czy można sankcję administracyjną łączyć z sankcją karną w odniesieniu do przestępstwa skarbowego.
I to NSA w swojej uchwale z 16 października 2006 r. jako pierwszy odniósł się do kwestii dopuszczalności łączenia sankcji VAT z sankcją karną za przestępstwo skarbowe. Uchwała NSA wyprzedzała niemal o rok wyrok TK z 4 września 2007 r.
■ Jakie było stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego?
- NSA podjął uchwałę, w której uznał, że przepis art. 27 ust. 6 ustawy z 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym nie może stanowić podstawy do ustalenia osobie fizycznej dodatkowego zobowiązania podatkowego w sytuacji, gdy grozi jej odpowiedzialność za przestępstwa skarbowe (I FPS 2/06). Należy zwrócić uwagę, że skład orzekający, który skierował pytanie do poszerzonego składu, bazował na orzeczeniu TK z 1998 roku. Jednak NSA biorąc pod uwagę orzeczenie Trybunału dotyczące sankcji VAT i wykroczenia skarbowego oraz przeprowadzając własną analizę przepisów poszedł o krok dalej. Uznał, że nie można karać podatnika podwójną sankcją nie tylko w przypadku zagrożenia odpowiedzialnością za wykroczenie skarbowe, ale także za przestępstwo skarbowe. Nastąpiła niejako reinterpretacja przepisów starej ustawy o VAT dotyczącej sankcji przez pryzmat orzeczenia Trybunału.
■ Pytanie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu do Trybunału Konstytucyjnego i uchwała NSA dotycząca podwójnej sankcji zbiegły się w czasie. Czy nie można było ich połączyć nie angażując w całą sprawę ponownie TK?
- Mimo wszystko uważam, że orzeczenie Trybunału było potrzebne. Zwrócę uwagę na dwie kwestie. Po pierwsze wyrok Trybunału z 1998 roku nie był wykonywany. Ustawodawca wprowadzając nowe przepisy dotyczące VAT w 2004 roku powtórzył regulację w kształcie zakwestionowanym orzeczeniem Trybunału. Treść spornej regulacji pozostała bez zmian, jednak formalnie mieliśmy do czynienia z nową ustawą, nowym przepisem i nową numeracją. To pozwoliło organom podatkowym wykorzystać tę sytuację, bo orzeczenie Trybunału dotyczyło starego stanu prawnego. W takiej sytuacji, biorąc pod uwagę zachowanie fiskusa, uważam, że sąd słusznie skierował ponownie sprawę do TK. Po drugie należy przypomnieć to, na co zwracałem uwagę na wstępie. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają charakter uniwersalny. Wyrok Trybunału usuwa z porządku prawnego przepis niezgodny z konstytucją. Wyroki innych sądów takiej mocy nie mają.
■ Co by się jednak stało, gdyby WSA w Poznaniu po uchwale NSA z 16 października 2006 r. wycofał swoje wcześniejsze pytanie prawne skierowane do TK?
- Wtedy sądy administracyjne orzekałyby kierując się uchwałą NSA, która stanowiła swoiste uzupełnienie wyroku TK z 1998 roku w zakresie zakazu łączenia sankcji VAT z odpowiedzialnością za przestępstwo skarbowe i stanowiskiem Trybunału. W tej sprawie godne zauważenia i podkreślenia są dwie kwestie. Pierwsza - nowa ustawa o podatku od towarów i usług z 2004 roku nie uwzględniła wyroku TK z 1998 roku i powtórzyła w swojej treści przepis, o którym TK powiedział, że jest niekonstytucyjny. Taką praktykę należy uznać za naganną. Druga - wyroki TK nabierają prawotwórczego charakteru choćby przez to, że stanowią punkt odniesienia przy wykładni prawa przez sądy i rozstrzyganiu przez nie spraw.
Rozmawiała Aleksandra Tarka
■ JANUSZ TRZCIŃSKI
profesor w Katedrze Prawa Konstytucyjnego Uniwersytetu Wrocławskiego. W latach 1993-2001 sędzia i wiceprezes Trybunału Konstytucyjnego. Od 2004 roku prezes NSA