AGNIESZKA TAŁASIEWICZ
partner Ernst & Young
Dane podatnika wynikające z jego zeznania podatkowego trafiają w ręce byłego małżonka udostępnione przez urzędnika w urzędzie skarbowym. Zeznanie składane jest już za rok, w którym małżeństwo zostało rozwiązane. Czy w takim przypadku mamy do czynienia z naruszeniem tajemnicy skarbowej? Kiedy możemy mówić, że doszło do naruszenia tajemnicy skarbowej?
Katalog osób, którym można ujawnić tajemnicę skarbową, został zawarty w art. 298 i art. 299 Ordynacji podatkowej. Jest to katalog zamknięty i wymienia prawie wyłącznie organy władzy publicznej. W szczególności do uzyskania informacji objętych tajemnicą skarbową upoważnia on: ministra właściwego do spraw finansów publicznych, inne organy podatkowe, organy kontroli skarbowej, pracowników wywiadu skarbowego, Najwyższą Izbę Kontroli, sądy, prokuratorów, upoważnionych funkcjonariuszy policji - w związku z toczącym się postępowaniem, służby ochrony państwa, Agencję Wywiadu, Policę, Żandarmerię Wojskową, Straż Graniczną, Służbę Więzienną - w zakresie niezbędnym do przeprowadzenia postępowania sprawdzającego na podstawie przepisów o ochronie informacji niejawnych, szefa Centralnego Biura Antykorupcyjnego, jeżeli jest to konieczne dla skutecznego zapobieżenia przestępstwom lub ich wykrycia albo ustalenia sprawców i uzyskania dowodów.
Ponadto informacje zawierające tajemnicę skarbową mogą być udostępniane niektórym innym organom, m.in. urzędom pracy, organom KRUS i ZUS, komornikom.
Jeszcze bardziej restrykcyjnie określony jest katalog podmiotów, którym można przekazać akta zawierające informacje pochodzące z instytucji bankowych, określony w art. 297 Ordynacji podatkowej.
Jak widać, wśród osób wymienionych w tych przepisach nie ma małżonka (ani obecnego, ani byłego). Ujawnienie takiej osobie tajemnicy skarbowej będzie więc jej naruszeniem. Takie naruszenie podlega sankcji z art. 306 Ordynacji podatkowej, tj. karze pozbawienia wolności do lat pięciu. Takie rozumowanie potwierdza Naczelny Sąd Administracyjny we Wrocławiu w wyroku z 6 marca 2002 r. (sygn. akt I SA/Wr 1436/00; niepublikowany). Sprawa zawisła przed sądem dotyczyła ujawnienia danych posiadanych przez urząd skarbowy dla celów sprawy alimentacyjnej. Sąd podkreślił, że tajemnica skarbowa nie tylko ogranicza możliwość wykorzystywania danych zawartych w aktach objętych tą tajemnicą, lecz także uprawnia do udostępnienia tych danych jedynie podmiotom ściśle określonym przez prawo, a wymienionym w art. 298 Ordynacji podatkowej. Przepis ten nie wymienia jednak małżonka podatnika. Jeżeli rzeczywiście dane, jakie znajdują się w posiadaniu urzędu skarbowego, są niezbędne w związku ze sprawą alimentacyjną, to takie informacje - w myśl art. 298 Ordynacji podatkowej - mogą być udzielone sądowi, przed którym taka sprawa alimentacyjna się toczy.
Należy dodatkowo zauważyć, że zgodnie z art. 137 par. 3a Ordynacji podatkowej, organ podatkowy może nie żądać pełnomocnictwa, w sprawach mniejszej wagi w sytuacji, gdy pełnomocnikiem jest małżonek podatnika. W sytuacji gdyby były małżonek uzyskał dostęp do akt objętych tajemnicą, powołując się na okoliczność trwania małżeństwa, urzędnik nie powinien zostać uznany za odpowiedzialnego za naruszenie tajemnicy skarbowej. W grę wchodzi raczej odpowiedzialność karna byłego małżonka.
A jak to wygląda w przypadku wspólników spółek osobowych. Kiedy dostęp do danych o wspólniku można uznać za dopuszczalny, a kiedy udostępnienie jakich danych można będzie uznać za naruszenie tajemnicy skarbowej?
Wspólnik w spółce osobowej, podobnie jak małżonek, nie został wymieniony w treści art. 298 Ordynacji podatkowej, a więc i w tym przypadku ujawnienie mu tajemnicy skarbowej będzie przestępstwem.
Trzeba jednak zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 115 Ordynacji podatkowej wspólnik spółki osobowej odpowiada solidarnie z pozostałymi wspólnikami i ze spółką za zaległości podatkowe spółki i wspólników wynikające z działalności spółki. Zatem zgodnie z art. 133 Ordynacji podatkowej, wspólnik spółki cywilnej posiada przymiot strony w postępowaniu podatkowym i zgodnie z art. 178 Ordynacji podatkowej ma prawo do przeglądania akt toczącego się postępowania na każdym jego etapie.
Załóżmy, że do naruszenia tajemnicy skarbowej doszło, czy to przez nieuwagę urzędnika, czy z jego złej woli - czego całkowicie przecież wykluczyć się nie da - informacje o podatniku trafiają do osoby, która nie była do tego upoważniona. Co w takiej sytuacji może zrobić podatnik, którego tajemnice zostały ujawnione?
Jak wskazuje się w doktrynie, przestępstwo ujawnienia tajemnicy skarbowej jest przestępstwem skutkowym. Do jego popełnienia dochodzi więc, gdy informacja stanowiąca tajemnicę skarbową dotrze do osoby trzeciej na skutek działania sprawcy lub jego zaniechania.
Zgodnie z art. 306 par. 1 Ordynacji podatkowej, naruszenie tajemnicy skarbowej podlega karze pozbawienia wolności do lat pięciu. Natomiast zgodnie z art. 306 par. 3 Ordynacji podatkowej, jeżeli sprawca działa nieumyślnie, podlega karze pozbawienia wolności do lat dwóch.
Zatem nieumyślne naruszenie tajemnicy skarbowej również podlega karze. Ordynacja podatkowa przewiduje jednak niższą sankcję niż za naruszenie tego artykułu. Naruszenie takie podlega karze pozbawienia wolności do lat dwóch.
Jednocześnie, zgodnie z art. 306 par. 4 Ordynacji podatkowej, jeżeli pokrzywdzonym w wyniku ujawnienia tajemnicy skarbowej nie jest Skarb Państwa, ściganie przestępstwa ujawnienia tajemnicy skarbowej następuje na wniosek pokrzywdzonego. Zatem, aby wszcząć postępowanie w tej sprawie, podatnik powinien, zarówno przy nieumyślnym, jak i umyślnym naruszeniu tajemnicy, złożyć zawiadomienie do prokuratury.
W przypadku naruszenia tajemnicy skarbowej przez urzędników, podatnik chcąc dochodzić swoich praw będzie musiał z pewnością sam wykazać, że do takiego naruszenia doszło. Jak to zrobić? Jak udowodnić, że urzędnik zdradził nasze tajemnice?
W związku z tym, że naruszenie tajemnicy skarbowej jest przestępstwem, ciężar zebrania dowodów ciąży na prokuraturze, która zobowiązana jest dokładnie wyjaśnić sprawę. W związku z tym, że jest to przestępstwo skutkowe, sam fakt posiadania tych informacji przez osobę niepowołaną powinien powodować podjęcie działań przez prokuraturę. Strona pokrzywdzona może także sama dostarczać dowodów sądowi. Wydaje się więc, że dowodem jest wszystko, co przyczyni się do rozwiązania sprawy i jest zgodne z prawem.
W praktyce zdarzają się sytuacje, w których w wyniku zaniedbań urzędników (którzy w toku prowadzonej kontroli zajmują się również sprawami innych podatników) w posiadaniu dokumentów objętych tajemnicą skarbową znajduje się przedsiębiorca, który np. znajduje protokół kontroli innego podatnika na swojej kserokopiarce. Taka okoliczność powinna wystarczająco wykazać, że doszło do naruszenia tajemnicy skarbowej.
Załóżmy, że w wyniku udostępnienia danych o podatniku objętych tajemnicą skarbową podatnik ponosi realne straty, traci np. kontrakt. Czy w takim przypadku może dochodzić od Skarbu Państwa odszkodowania? W jakim trybie? Jak oszacować wysokość poniesionych strat?
Poszkodowany w skutek ujawnienia tajemnicy skarbowej może dochodzić odszkodowania od Skarbu Państwa na gruncie przepisów kodeksu cywilnego. Przepisami, które mogą mieć w tym wypadku zastosowanie, są art. 417 kodeksu cywilnego, mówiący o odpowiedzialności za wykonywanie władzy publicznej, oraz art. 415 kodeksu cywilnego, który określa ogólną zasadę odpowiedzialności za czyn niedozwolony. W postępowaniu poszkodowany będzie musiał udowodnić wiele okoliczności.
W pierwszej kolejności konieczne jest wykazanie, że do naruszenia tajemnicy skarbowej doszło. Wydaje się, że w wykazaniu tej okoliczności pomocne mogą być informacje zebrane w toku postępowania karnego przez prokuraturę. Następnie, konieczne jest wykazanie, że w wyniku tego naruszenia podatnik poniósł szkodę (tj., że poniesienie szkody było następstwem ujawnienia tajemnicy skarbowej).
Ostatecznie, należy wykazać wysokość tej szkody. Na wysokość szkody, której naprawienia przedsiębiorca żąda w postępowaniu cywilnym, mogą składać się następujące elementy:
  •  damnum emergens - tj. rzeczywista szkoda, która została przedsiębiorcy wyrządzona ujawnieniem tajemnicy skarbowej. W zakres tej kategorii wchodzi m.in. tzw. ujemny interes umowny - koszty, które zostały przez przedsiębiorcę poniesione w związku z przygotowaniem do zawarcia umowy, która nie została zawarta z uwagi na ujawnienie faktów objętych tajemnicą skarbową;
  •  lucrum cessans - utracone korzyści, których poszkodowany mógłby się spodziewać gdyby mu szkody nie wyrządzono (np. zyski związane z zawarciem kontraktu, którego zawarcie uniemożliwiło ujawnienie tajemnicy skarbowej). Należy jednak zaznaczyć, że w postępowaniu cywilnym to przedsiębiorca zobowiązany jest wykazać zarówno fakt istnienia utraconych korzyści, jak również ich wysokość. Prawdopodobieństwo osiągnięcia takich korzyści powinno graniczyć z pewnością, a więc przeprowadzenie takiego dowodu może przysparzać trudności,
  •  zadośćuczynienie za naruszenie dobra osobistego, jakim jest dobre imię osoby prawnej, przedsiębiorcy. Zazwyczaj jednak dobre imię jest naruszane poprzez podanie fałszywej informacji, jeżeli więc informacje ujawnione w wyniku naruszenia tajemnicy skarbowej będą zgodne z prawdą, dochodzenie zadośćuczynienia może okazać się utrudnione.
Kogo powinniśmy zawiadomić, gdy stwierdzimy, że w obiegu znalazły się informacje, które nas dotyczą, a które są objęte tajemnicą skarbową?
Jak już wspominałam, o fakcie naruszenia tajemnicy skarbowej pokrzywdzony powinien zawiadomić prokuraturę (art. 306 par. 4 Ordynacji podatkowej).
(EM)
PODSTAWA PRAWNA
■ Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2005 r. nr 8, poz. 60 z późn. zm.).
■ Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).
ikona lupy />
Agnieszka Tałasiewicz, partner Ernst & Young / DGP