■  Podejmując decyzje, inwestorzy często korzystają ze sprawozdania finansowego firmy. Która jego część ma dla nich największe znaczenie?

- W Katedrze Rachunkowości Uniwersytetu Gdańskiego przeprowadziliśmy w tym zakresie badania. Wykazały one, że jeżeli inwestorzy czytają sprawozdania finansowe, to przede wszystkim jest to rachunek zysków i strat. Bilans ma jedynie wartość historyczną.

■  Czy pana zdaniem rachunek zysków i strat dostarcza im oczekiwanych informacji?

- W obecnej formie nie. Członkowie rad nadzorczych często nie potrafią czytać sprawozdania, a wiedza fachowa jest tu niezbędna. Księgowaniu podlegają nie tylko operacje potwierdzone zewnętrznymi dokumentami źródłowymi, ale równie transakcje, dla których kwotę i moment zapisu wyznacza jednostka samodzielnie, często na podstawie subiektywnych przesłanek, np. rezerwy.

■  Czy kwoty wynikające z subiektywnego osądu mogą zniekształcać finansowy obraz firmy?

- Tak. W rachunku zysków i strat mieszają się obecnie dwie jakościowo różne kategorie kosztów i przychodów. Związane z rzeczywistymi transakcjami kupna, sprzedaży dokonywanymi przez firmę z otoczeniem, z kosztami i przychodami, które spółki kreują same. Przykładowo, w tej chwili odsetki rzeczywiste i naliczone memoriałowo na moment bilansowy ujawniane są w jednej pozycji. Tymczasem jakościowo są to odmienne kategorie. Prowadziliśmy badania wśród spółek giełdowych i pytaliśmy, jak zmiana stanu rezerw wpływa na wynik finansowy. Okazało się, że średnio jest to 103 proc. wyniku finansowego spółek. W jednym przypadku zmiana rezerw była większa od wyniku finansowego 5,5 razy.

■  Co to oznacza w praktyce?

- Kategorie kosztów i przychodów szacunkowych mogą kształtować obraz dokonań finansowych spółki. Wpływa to na obliczane przez analityków wskaźniki rentowności, może oddziaływać na ocenę pracy zarządu.

Moim zdaniem powstaje luka między tym, co rejestrujemy w księgach, a tym, co pokazujemy na zewnątrz w postaci sprawozdania finansowego. Dojrzeliśmy już do tego, aby stan ten zmienić.

■  Rachunek, według pana, nie odzwierciedla rzeczywistej sytuacji finansowej firmy. W jakim kierunku powinny iść zmiany?

- Przede wszystkim powinien być prezentowany wynik całościowy, czyli uwzględniający również koszty i przychody księgowane na kapitale własnym. Coraz większa grupa operacji gospodarczych kreuje bowiem koszty i przychody odnoszone wprost na kapitał własny, a zatem nieujawniane w rachunku zysków i strat na poziomie wyniku operacyjnego. Są to przykładowo skutki błędu podstawowego. Należy również wyraźnie oddzielić skutki finansowe transakcji realizowanych z otoczeniem od tych będących efektem przeszacowań, a także odejść od mieszania transakcji ciągłych z transakcjami jednorazowymi.

■  Jakich informacji dostarcza obecnie ta część sprawozdania?

- Prezentuje wynik tylko na poziomie operacyjnym. To jest tak, jakby bilans zamknąć pokazując wyłącznie aktywa trwałe. Dzieje się tak właśnie m.in. poprzez brak ujęcia w rachunku operacji odnoszonych na kapitał własny.

Obecnie rachunek zysków i strat dzieli wynik finansowy na szereg wyników cząstkowych, których wartość informacyjna jest niewielka. Proszę zauważyć, to, co my nazywamy zyskiem/stratą ze sprzedaży, nie ujmuje tak ważnych elementów kosztów związanych z bieżącą działalnością, jakimi są np.: odsetki od należności czy zrealizowane różnice kursowe. Wynik z transakcji jednorazowych ujawniany jest w bardzo różnych pozycjach. Nie ma jednoznacznej informacji, ile firma zyskała lub straciła sprzedając swój majątek.

CO POWINNY ZAWIERAĆ WYNIKI CZĄSTKOWE

Wynik finansowy powinien obejmować trzy wyniki cząstkowe: zysk/strata na transakcjach ciągłych - wynik działalności operacyjnej, bez elementów szacunku czy prognoz, zysk/strata na transakcjach jednorazowych - skutki finansowe sporadycznych transakcji sprzedaży składników aktywów, np. środków trwałych oraz straty i zyski nadzwyczajne, kary, grzywny, odszkodowania itp.,

zysk/strata na operacjach dokonywanych z mocy prawa bilansowego - koszty i przychody - wynikające z ocen ryzyka prowadzonej działalności (rezerwy), pomiaru wartości godziwej aktywów (odpisy aktualizujące wartość), urealnienia wartości bilansowej rozrachunków (np. memoriałowe różnice kursowe).

■  Na czym polega istota pańskiej propozycji?

- W proponowanej koncepcji na wynik całościowy przedsiębiorstwa - rozumiany jako wzrost / zmniejszenie kapitału własnego - składają się wyniki cząstkowe realizowane na: transakcjach ciągłych, transakcjach jednorazowych, operacyjnych dokonywanych z mocy prawa bilansowego, operacjach kapitałowych. Korekta wyniku całościowego o koszt kapitału własnego pozwala na wyznaczenie ekonomicznej wartości dodanej.

JAK SKORYGOWAĆ WYNIK OPERACYJNY

Trzy wyniki cząstkowe składają się na wynik operacyjny netto, który w tradycyjnej formule zamyka rachunek zysków i strat. W proponowanym rozwiązaniu ulega on uzupełnieniu o zysk/stratę na operacjach kapitałowych. Są to tytuły kosztów i przychodów aktualnie przedstawiane w „Zestawieniu zmian w kapitale (funduszu) własnym”, a oddziałujące na tzw. wynik całościowy.

Proponowany przez prof. Jerzego Gierusza układ rachunku zysków i strat w wariancie porównawczym

Koszty i straty

Przychody i zyski

A. Transakcje ciągłe

I.

Zużycie materiałów

I.

Przychody ze sprzedaży produktów

II.

Zużycie energii

 

 

III.

Usługi obce i opłaty

 

 

IV.

Wynagrodzenia

 

 

V.

Amortyzacja

 

 

VI.

Pozostałe koszty proste

 

 

VII.

Towary sprzedane w cenie nabycia (zakupu)

II.

Przychody ze sprzedaży towarów

VIII.

Odsetki naliczone przez kontrahentów

III.

Odsetki naliczone kontrahentom

IX.

Dopłaty i pokrycie strat w innych spółkach

IV.

Dywidendy i udziały w zyskach innych jednostek

X.

Zrealizowane różnice kursowe - nadwyżka ujemnych nad dodatnimi

V.

Zrealizowane różnice kursowe - nadwyżka dodatnich nad ujemnymi

XI.

Koszty publicznoprawne:

- podatek dochodowy

- podatek akcyzowy

- obciążenia wynagrodzeń (w tym ZFŚS i PFRON)

- pozostałe koszty publicznoprawne

VI.

Zmiana stanu produktów

 

 

VII.

Koszt wytworzenia świadczeń na własne potrzeby

XII.

Zysk na transakcjach ciągłych

VIII.

Strata na transakcjach ciągłych

B. Transakcje jednorazowe

I.

Strata ze zbycia aktywów:

I.

Zysk ze zbycia aktywów:

 

- środków trwałych oraz wartości

  niematerialnych i prawnych

 

- środków trwałych oraz wartości

  niematerialnych i prawnych

 

- inwestycji rzeczowych

 

- inwestycji rzeczowych

 

- inwestycji finansowych

 

- inwestycji finansowych

 

- pozostałych aktywów

 

- pozostałych aktywów

II.

Niedobory, kary, grzywny i odszkodowania

II.

Nadwyżki, kary, grzywny i odszkodowania

III.

Darowizny przekazane

III.

Darowizny otrzymane

 

 

IV.

Przychody publicznoprawne

 

 

 

- dotacje

 

 

 

- umorzenie zobowiązań publicznoprawnych

 

 

 

- pozostałe przychody publicznoprawne

IV.

Umorzone, przedawnione, nieściągalne należności

V.

Umorzone, przedawnione zobowiązania

V.

Straty nadzwyczajne

VI.

Zyski nadzwyczajne

VI.

Pozostałe koszty transakcji jednorazowych

VII.

Pozostałe przychody z transakcji jednorazowych

VII.

Zysk na transakcjach jednorazowych

VIII.

Strata na transakcjach jednorazowych

C. Wynik na transakcjach ciągłych i jednorazowych (A + B)

I.

Zysk na transakcjach ciągłych i jednorazowych

I.

Strata na transakcjach ciągłych i  jednorazowych

D. Operacje z mocy prawa bilansowego

I.

Odpisy aktualizujące wartości aktywów

I.

Odtworzenie utraconej wartości aktywów

II.

Utworzenie rezerw

II.

Rozwiązanie rezerw

III.

Niezrealizowane różnice kursowe - nadwyżka ujemnych nad dodatnimi

III.

Niezrealizowane różnice kursowe - nadwyżka dodatnich nad ujemnymi

IV.

Korekta kosztów umów długoterminowych z tytułu zastosowania m. stopnia zaawansowania lub zysku zerowego (+ lub -)

IV.

Korekta przychodów z umów  długoterminowych z tytułu zastosowania m. stopnia zaawansowania lub zysku zerowego (+ lub -)

V.

Odsetki naliczone na moment bilansowy

V.

Odsetki naliczone na moment bilansowy 

VI.

Pozostałe koszty naliczone z mocy prawa bilansowego

VI.

Pozostałe przychody naliczone z mocy prawa bilansowego

VII.

Rezerwa na podatek dochodowy

VII.

Aktywa podatkowe

VIII.

Zysk na operacjach dokonanych z mocy prawa bilansowego

VIII.

Strata na operacjach dokonanych z mocy prawa bilansowego

E. Operacyjny wynik netto  (C + D)

I.

Operacyjny zysk netto

I.

Operacyjna strata netto

 

F. Operacje kapitałowe

I.

Strata z przeszacowania inwestycji w nieruchomości

I.

Zysk z przeszacowania inwestycji w nieruchomości

II.

Strata z przeszacowania inwestycji finansowych

II.

Zysk z przeszacowania inwestycji finansowych

III.

Skutki błędu podstawowego

III.

Skutki błędu podstawowego

IV.

Skutki zmian zasad (polityki) rachunkowości

IV.

Skutki zmian zasad (polityki) rachunkowości

V.

Strata na udziałach (akcjach) własnych

V.

Zysk na udziałach (akcjach) własnych

VI.

Strata z aktualizacji wyceny środków trwałych

VI.

Zysk z aktualizacji wyceny środków trwałych

VII.

Koszty emisji akcji

VII.

Agio

VIII.

Pozostałe koszty kapitałowe

VIII.

Pozostałe przychody kapitałowe

IX.

Rezerwa na podatek dochodowy od operacji rozliczanych z kapitałem własnym

IX.

Aktywa podatkowe od operacji rozliczanych z kapitałem własnym

X.

Zysk na operacjach kapitałowych

X.

Strata na operacjach kapitałowych

G. Wynik całościowy (E + F)

I.

Zysk całościowy

I. 

Strata całościowa

H. Koszt kapitału

I.

Koszt kapitału własnego x kapitał zainwestowany

 

 

J. Ekonomiczna wartość dodana (EVA)

I.

Dodatnia wartość EVA

I.

Ujemna wartość EVA

Rozmawiała AGNIESZKA POKOJSKA

■  JERZY GIERUSZ

profesor, kierownik Katedry Rachunkowości Uniwersytetu Gdańskiego